Maruja Mallo

FONTE: Vanity Fair. Toni García. Entrevista orixinal aquí.

Contan os seus achegados que Maruja Mallo tiña na mesiña de noite unha foto de Andy Warhol. Pero non por mitomanía: Mallo coñecía a Warhol, a Nelson Rockefeller e a outros moitos dos que nos anos sesenta e setenta pilotaban o bullicio sociocultural en Nova Iorque. Nada novo para a artista, que se tiña relacionado con Luís Buñuel, Federico García Lorca ou Salvador Dalí en España e con Joan Miró, Max Ernst ou René Magritte en París, e que era o rostro feminino máis recoñecible da Xeración do 27.

“Maruja Mallo é a pintora española máis importante do século XX. De feito, poderíamos ata quitar o de ‘española’ e dicir que é unha das pintoras máis importantes do século XX”, afirma o galerista Guillermo de Osma, amigo persoal da artista que prepara unha xigantesca retrospectiva cun obxectivo claro: “A súa re-reivindicación ”. (…)

Para o neófito, Maruja Mallo naceu en Viveiro, un pobiño de Lugo, en 1902, e foi bautizada co nome de Ana María Gómez González. Para os amantes da arte, Mallo, falecida en Madrid en 1995, é a máis recoñecible das artistas dunha vangarda, a da Xeración do 27, que transcendeu a rampante situación da muller a principios do século pasado. Por entón, en España estaba mal visto ata que as féminas puidesen estudar, especialmente se iso implicaba entrar no universo das artes plásticas.

“Mire, señora, voulle ser franco, o primeiro ano suspendo sempre ás señoritas, para ver se non seguen; pero se insisten, apróboas”, dicíalle José Garnelo, profesor de Debuxo da Academia de San Fernando (onde estudou Mallo), a unha candidata a entrar na institución. A anécdota, contada por María Alejandra Zanetta, escritora e especialista na obra de Mallo, nun espléndido ensaio sobre a pintora, ilustra con claridade as barreiras que superou a galega para chegar ao cumio.

Pero Mallo, como toda figura orixinal que alcanza o cume no cotizado mercado da arte, estivo acompañada tamén pola sombra das copias. “Maruja ten a obra que ten, non hai máis. Claro que nos encantaría que pintase 300 cadros, pero non o fixo”, di Osma, para quen o perfeccionismo da pintora é tanto o puntal da súa arte como o pesadelo dos seus falsificadores.

“Existe esa absurda lenda de que Maruja Mallo tiña cadros A e cadros B. Os primeiros, para gañar reputación; os segundos, para gañar diñeiro. É falso. De feito, só hai que botar un ollo aos bocetos que facía para preparar as súas obras e o nivel de detalle que hai en elas”, aclara.

Con todo, iso non impediu o xurdimento dun incipiente circuíto galego do fake polo que se moven un bo número de cadros de Mallo que —obviamente— non son de Mallo. Paradóxicamente, o primeiro traballo serio que puxo negro sobre branco ese problema, unha tese doutoral obra dunha estudante de Historia da Arte, desapareceu da escena. “Intentamos dar con ela por activa e por pasiva, pero tanto a persoa como a súa tese parecen ter desaparecido”, conta Osma, estrañado. “O tema da obra falsa é algo bastante limitado ao territorio galego, aínda que ás veces móvese algún cadro en España ou Europa, ou ata en Estados Unidos, pero só adquire relevancia en Galicia”, engade Osma, o maior experto mundial na obra de Maruja Mallo.

Para Antonio Gómez Conde, sobriño da artista que conviviu 30 anos con ela, o asunto non é baladí: “É verdade que se uno o mira polo lado positivo pode pensar aquilo de que a admiración é a mellor forma de adulación, pero o certo é que hai moitas persoas que adquiren obras falsas pensando que están mercando un cadro de Maruja Mallo, e iso é bastante tráxico ”. Osma matiza que o lado cómico desta situación é tamén dramático:

“Hai dúas clases de falsificacións. As primeiras son as que tratan de imitar a obra de Maruja e que son moi recoñecibles, porque é difícil ou case imposible imitar o seu estilo. A outra clase, bastante surrealista, é a do señor que pinta calquera cousa e firma como Maruja Mallo —di sorrindo—. Que como pode alguén tragarse iso? Pois do mesmo xeito que te estafan co tocomocho: coa idea de que podes levar un pedazo da historia da arte por un prezo risible”.

Logo de una longa pausa, Osma engade: “Hai una parte que provoca rubor e outra que provoca risas, pero non esquezamos que se está degradando a obra dunha artista, e iso non ten nada de divertido”. Por iso, a súa galería está elaborando tamén un catálogo razoado da obra de Mallo que axudará a clarificar que é copia e que non.

A sombra doutro galego, José Carlos Bergantiños Díaz, cuxa rede de falsificacións arrastrou na súa caída á galería de arte máis antiga de Nova Iorque en 2011, aparece tamén detrás da proliferación das obras de Mallo. Bergantiños, que concedeu a Vanity Fair a súa única entrevista, foi detido en diversas ocasións (a última en 2013) e a súa extradición, como autor da maior trama de falsificación da historia moderna da arte, foi solicitada, sen éxito, por Estados Unidos. En España, aínda está pendente de xuízo por varias das falsificacións que vendeu en Nova Iorque, aínda que ningunha referida con obras de Mallo.

A finais dos anos noventa, con todo, o seu nome apareceu relacionado coa confiscación de sete cadros supostamente falsos da pintora galega. “Bergantiños estaba sendo investigado ata pola Interpol, por moitas outras operacións dubidosas, e o seu nome sempre aparece cando falamos deste mercado de obra falsa de Maruja Mallo”, afirma Gómez Conde.

“A nosa gran fortuna —di Osma— é que Mallo ten una técnica moi complexa. É coma se alguén quixese imitar un Mondrian e se puxera a pintar cadradiños”. Ambos, Gómez Conde e Osma, seguen moi de preto poxas para identificar posibles estafas, conscientes de que Mallo segue a ser obxecto do desexo de moitos coleccionistas, e que non todos posúen o olfato ou os coñecementos para autentificar un cadro. “A min —de momento— nunca lograron enganarme. Grazas a Deus ”, remarca Osma. En marzo de 2002, un xulgado arquivou a causa contra Bergantiños polas supostas falsificacións das obras de Mallo.

A Persoa e a Personaxe

Orde e creación: óleos, bocetos, debuxos e o seu arquivo, a exposición que pode verse na Galería Guillermo de Osma entre o 17 de setembro e o 10 novembro de 2017, é a mirada máis ambiciosa sobre a artista. A mostra reúne por primeira vez material inédito tratado con luva de seda e restaurado para a ocasión.

“Non temos todo, pero temos moito”, contan os comisarios. O esforzo, en marcha desde 2002, reúne traballos de todas as épocas, desde a Escola de Vallecas ata algunhas das series de óleos que foron cedidas por coleccionistas e museos de todo o mundo.

O prestixio de Maruja Mallo empezou a forxarse a principios do século pasado. En 1922, con 20 anos, a súa entrada na mencionada Academia de Belas Artes de San Fernando marcou o inicio da procura dunha identidade sólida, case rotunda: “Maruja imbúese da súa formación académica pero ao mesmo tempo invéntase a ela mesma, e non falo de ‘inventarse’ en térmos de marketing, senón de como ela descobre o seu propio camiño. Pero, insisto, está clarísimo que posúe unha gran formación académica e que iso é moi importante para entendela na súa procura da boa pintura, ou do que ela consideraba boa pintura, que non tiña nada que ver co que outros consideraban bo”, explica Osma.

En 1928, xa fóra de San Fernando, Mallo realizou o máis popular (por utilizar un termo sonoro) dos seus empeños en España, da man de Ortega e Gasset e a súa Revista de Occidente: 10 óleos enmarcados na liña do realismo máxico, nos que aparecían o touro, o sol, os deportes e o cine. Ela mesma recordábao, case 50 anos despois, para o diario El País, en 1977:

“A exposición foi patrocinada por Ortega. O día de la inauguración coñecín ao máis selecto de España. Expuxen 10 cadros e 30 estampas. O que máis me sorprende neses momentos está presente: a rúa, o popular, reis, exército, clero, toureiros, manolas, burgueses, soldados e criadas. As festas son a afirmación vital do pobo, que fai parodias da orde celeste e das xerarquías demoníacas”.

Pero a complexidade do traballo de Mallo empezou a poñerse realmente de manifesto na súa exposición de 1932 en París. A pintora chegara á capital de Francia cunha beca de estudos que lle permitía pasar un ano alí. Ata ese momento a galega demostrara gran interese (e habilidade) no terreo da escenografía, e o seu talento nese ámbito pronto chegou a oídos dalgúns dos artistas franceses que reinaban entón nun París ruidoso e caótico.

O primeiro que se fixou en Mallo foi o escritor, poeta e ensayista André Breton, quen se namorou do traballo da pintora e adquiriu o seu cadro Espantapájaros, una obra de 1929. A través do pai do surrealismo, Mallo entrou de cheo na paisaxe artística da capital e empezou a frecuentar a Benjamin Péret, Pablo Picasso ou Joan Miró, entre moitos outros.

Nesa época naceu tamén a obsesión da artista pola obra de Luca Paccioli, un home ao cabo fundamental para entender a carreira da de Lugo. Paccioli, un matemático milanés do século XVI, revolucionara o mundo da ciencia (e arrastrado ao da arte) coa súa De divina proportione. O libro, un tratado que na súa primeira parte examinaba desde o punto de vista da matemática o legado dos pintores do quattrocento, fascinou profundamente á pintora.

París marcou un punto de inflexión para a artista en máis dun sentido. Por unha banda, viuse exposta a toda clase de correntes e influenzas pictóricas. Polo outro, cultivou una certa ambigüedade, como persoa e como personaxe, que ninguén resumiu mellor que a súa biógrafa, Shirley Mangini, neste parágrafo:

“Maruja Mallo adoitaba vestirse ao estilo moderno, con saia curta (como moitas das mulleres que pinta) ou con pantalóns; levaba o pelo curto, ao estilo paje ou à la garçonne. Gustáballe pintarse de xeito extravagante ata o punto de que a maquillaxe acabou converténdose no seu selo persoal e o foi esaxerando a medida que se facía maior”.

Nos anos de Madrid, o mesmo parecía un marimacho que unha muller sedutora. E se a miúdo o seu estilo era transgresor, en ocasións vestíase como unha señora. Ás veces era unha muller rechamante que mantiña relacións románticas cun ou dous mozos a un tempo, e outras se consideraba un mozo vangardista máis. A súa habilidade para confundir aos seus compañeiros coa súa conduta ambivalente permitíalle subvertir a orde patriarcal, diluír as fronteiras entre os sexos no trato cos seus amigos e tradear a coraza protectora do núcleo patriarcal”.

A escritora María Alejandra Zanetta apunta que esta actitude ambigua, que algúns reprocharon á artista no seu momento, non ten nada que ver cunha “actitude antifeminista, senón que pretendía lograr a reivindicación da muller utilizando unha estratexia práctica e realista”. Mallo encabezou, por exemplo, a revolución dos chapeus, cando un bo puñado de féminas decidiu saír de casa a diario sen o tocado de costume na cabeza. Unha anécdota que pon de relevo as ganas de non permanecer calada da galega universal.

Co estalido da Guerra Civil, Mallo decidiu exiliarse a Bos Aires, onde chegou en cheiro de multitudes. “Non soaron tambores, pero case”, di Osma. En Arxentina, a artista iniciou una apertura total, confirmando a súa personalidade, sen prexuizos, axustando ao seu universo un sinfín de novos estímulos sen abandoar o seu núcleo conceptual e concluíndo o camiño iniciado en Francia. “A súa esixencia consigo mesma é extraordinaria. Unha das cousas que destacan de Maruja é esa capacidade para seguir sendo a mesma pintora magnífica desde o principio ata o final. Pintou 60 anos! —explica Osma—. Ela mantivo sempre un ton altísimo e iso está só ao alcance dos grandes”, engade.

Ao mesmo tempo, a galega comezou a escribir dun modo case febril, sobre Cervantes, Calderón ou o mesmo Ortega e Gasset. E iniciou diversas relacións epistolares nas que se intúe a unha muller capaz de flotar na melancolía, cínica en ocasións, cun carácter explosivo, aínda que sempre cariñosa cos seus. As súas cartas, como os seus textos, mostran á muller que nunca renunciou a unha vida convulsa, consciente de que se movía nun universo cheo de muros que parecían infranqueables. “Maruja tiña unha gran opinión de si mesma, por dicilo dalgún xeito, e ese é un detalle que tampouco debemos esquecer”, remarca o galerista Guillermo de Osma.

Curiosamente, Arxentina escenifica o renacemento e a morte artística de Mallo. Alí empezou coa súa preciosa serie Mariña, seguida das series Terrestre e Las Máscaras. A pintora exhibiu una bulliciosa vida social e cultural ata 1945. Ese ano, con todo, empezou a perder o aura que a caracterizou (quen sabe se pola melancolía, a famosa morriña de sentirse lonxe do fogar) e así seguiu, levando una vida máis monacal que pública, con notorias escapadas aos Estados Unidos, ata que en 1964 regresou a Madrid.

Juan Pérez de Ayala, o outro comisario da mostra xunto con Osma, mantén que a artista non é a descoñecida que se podería supoñer, malia a súa condición de muller nunha época tan complexa: “Non é una descoñecida, ten unha vida interesante, é progresista e moi avanzada á súa época, a luz dunha xeración fundamental na arte do noso país”.

Republicana ata a medula, o seu amor pola muller, a súa delicadeza ao falar das súas amigas, das súas aliadas, pode respirarse en moitas das súas obras a partir do momento no que se exilia, con decisións de estilo e composición que a afastan cada vez máis dos seus colegas masculinos e a colocan no seu propio altar estilístico. Esa tozudez por separarse das correntes que circulaban polo mundo da arte e a súa anclaxe a un modo extremadamente persoal de observar a sociedade as mantivo ata o final dos seus días, ata cando regresou a casa do exilio e viu que todos os que coñecía xa non estaban alí e que ata as rúas que percorrera na súa mocidade resultábanlle perfectas descoñecidas. Foi naqueles momentos, a finais dos anos cincuenta, cando Maruja Mallo afastouse da pintura de forma definitiva.

Pero se algo destacan todos os entrevistados, os estudosos e os que se dedicaron a glosar a figura de Mallo, é o despampanante vitalismo da pintora, o seu sorriso perpetuo e a súa afección por la rebeldía. “Tendo en conta a personalidade optimista, vital e combativa de Mallo e o seu ácido sentido do humor, non é extraño imaxinar que se valese da ironía e da crítica indirecta para burlarse e poñer en evidencia o absurdo”, explica a ensayista Zanetta, cuxa análise da obra da pintora é das máis detalladas.

Nunha lista que a máis dedicada e exhaustiva das biógrafas de Mallo, Shirley Mangini, reproducía no seu último libro, podía lerse un decálogo no que a artista expón da súa propia man algunhas das craves do seu éxito: “Enerxía, equilibrio, talento, tolemia metódica, talento artístico e organizador, vontade, testarudez, constancia, larguísima e profunda liña da sorte (…) , capaz de enganar a un xesuita, longa vida, lealtade”.

Quizais non haxa mellor resumo para entender que Mallo xamais necesitou unirse a ningunha revolución: ela era a revolución. Nunha ocasión, e preguntada por aqueles tempos nos que exploraba a noite de Nova Iorque, Maruja Mallo contestou: “Na miña primeira viaxe a Nova Iorque, o gran Waldo Frank reveloume que moi pronto nacería un home maldito, namorado do diñeiro e sobresaltado polas máquinas”.

Máis aló da capacidade do hispanista Frank (por boca de Mallo) para visualizar o futuro, Guillermo de Osma ten un consello para quen non poidan resistir a tentación de comprar un cadro da pintora: “Consúltenos e recorde que non hai gangas. Se é demasiado bonito para ser verdade, é que non é verdade”. E acaba cunha historia que utiliza case como una parábola: “Fai moitos anos, una amiga moi querida chamoume e díxome: ‘Guillermo, acabo de comprarme un cadro de Maruja Mallo no Rastro, e moito máis barato que os teus, eh?’. Pagara 600.000 pesetas por unha obra que valía catro ou cinco millóns. Díxenlle que mo trouxese… Aquilo pintárono con acrílico e caíase a anacos. Explícome, non?”.